این فرهنگ تکه‌پاره، این مهاجرین به سرزمین‌های دوردست، این ادبیات و شعر و موسیقی و ترانه هر کدام پراکنده در گوشه‌ای از جهان اگر کوچکترین تاثیری بر جهان غریبه نگذاشتند، همین که خود را سرپا نگه داشتند، بزرگترین موهبت بود که توانستند در فرهنگ غالب محو نشوند و ردپایی از خود بر آن فرهنگ داشته باشند هر چند که این ردپا هنوز در آن فرهنگ بیگانه کم رنگ باشد، اما دیری نخواهد پایید که رنگ‌ها به هم آمیزند چون فرهنگ‌ها از هم گریزان نیستند و با این روش خود را پویا نگه می‌دارند.
نازنین دوستی چندی پیش خواست تا کار مشترکی را آغاز کنیم درباره ادبیات مهاجرت و من مشتاق بودم تا این‌که یکی از رمان‌های داخلی را به دست گرفتم و مشغول خواندن شدم فکر کردم که ادبیات مهاجرت دارد راه خودش را می‌رود، هر طوری هست خودش را سرپا نگه داشته، با ذهنیت ایرانی که حالا در فراسوی مرزهاست و دغدغه‌هایش آمیزه‌ای از غربت و وطن است اما بر سر ادبیاتی که در وطن هست چه می‌گذرد؟
” سمبولیسم در قرن نوزدهم ظهور کرد و پس از آن در کشورهایی که اغلب زیر فشار و سلطه‌ی سانسور بودند به اشکال مختلفی بروز یافت. در این مکتب از همه سو روح عصیان نمودار بود: عصیان نسل جوان و یا قسمتی از این نسل که در اجتماع زندگی راحتی برای خود نمی‌یافت. در نظر بودلر دنیا جنگلی است از علائم مالامال از علائم و اشارات. حقیقت از چشم مردم عادی پنهان است و فقط شاعر با قدرت ادراکی که دارد با تفسیر و تعبیر این علائم می‌تواند آن را احساس کند. عوالم جداگانه‌ای روی حواس ما تاثیر می‌گذارند، بین خودشان ارتباطات دقیقی دارند که شاعر باید آنها را کشف کند و برای بیان خود به زبان جدیدتری از آن استفاده کند و بالاخره مالارمه که عمر خود را صرف پیدا کردن صورت تازه ای در شعر کرد توانست اشعاری بسراید که در آن نه شادی وجود داشت، نه غم،نه کینه و نه هیچ حس بشری دیگر. او شعر را از زندگی دور می‌کرد و از دسترس مردم به دور می‌داشت تا فقط عده‌ی معدودی از خواص بتوانند آن را درک کنند. و درست در این آستانه بود که گروهی شاعر جوان که از این بازی‌ها خسته شده بودند، حلقه‌ای راتشکیل دادند و نام خود را گروه منحط گذاردند. مشخصات منحط ،داشتن روح مبهم و بیحسی و عدم توجه به اخلاق و بالاخره عدم انطباق اشعارشان با همدیگر است. موضوع این اشعار عبارت بود از بدبینی استهزا آمیز و حالت مرضی عمومی و رویای فرار و دلتنگی و غصه تسکین ناپذیر و ناراحتی درونی.”**

طبیعتا سمبولیسم در زمانه و با تفکری رسوخ می‌یافت که در آن آینده مبهم بود یا آینده‌ای تیره و تار حباب یاس را بر سر همه گسترانیده بود اما در قرن بیستم و پس از آن مکاتب ادبی به هم ریخت. حالا ما در زمانه ای نیستیم که روح ادبیات خود را در قالب مکتب ها پیدا کنیم اما این روح را می‌توان در میراثی جزیی از مکاتب گوناگون و سطر به سطر یک شعر با تلفیقی از خشم پسامدرنی و ابهام سمبولیسم و چه و چه مشاهده کرد. شعر نو ، داستان کوتاه و بلند، کتاب‌های خاطره – به هر شکلی که باشند سرشار از دروغ و ریا و تظاهر- و مگر بین شعر و داستان در این مورد تفاوتی با کتاب‌های خاطره هست؟ نویسنده‌ای که در لابه‌لای سطور گم شده و هویتی جعلی را برای خود دست و پا می‌کند. زنی که در آشپزخانه نیست و از آشپزخانه می‌نویسد. مردی که هرگز با جسد خونالودی مواجه نشده و از جنگ می‌نویسد و صمیمانه، طوری که انگار خودش تجربه کرده باشد، هم نمی‌نویسد. او به شکلی تصنعی از خود و خیال‌هایش می‌نویسد و کتاب خاطرات ذهن یک ملت را مخدوش می‌کند آن قدر که وقتی بعدها بخوانند نام انحطاط را بر این دور ه بگذرند یا نام گم گشتگی. مهم نیست چه نامی بر تاریخ ادبی هر دوره‌ای گذاشته شود مهم این است که این روح زمانه ماست. زمانه‌ای که در تصاویر کتاب‌های کودکش ناگهان صحنه‌ای از دار زدن هویدا می‌شود و فریاد و فغان از همه در می‌آورد؛ آخر نقاش بی‌انصاف چرا برای بچه‌ها این تصویر را کشیده‌ای؟ اما چاره‌ای نیست. از دست ناشر در رفته است یا نکته‌ی عجیبی در آن ندیده‌است، دار زدن عادی‌ترین اتفاق ممکن است در این زمانه. نقاش دست به قلم برده و تصویر جان گرفته در ذهنش از مجازات همان است که مصور شده. نشر افق چندی پیش کتاب حسن کچل را با نقاشی‌های سعید رزاقی منتشر کرد که در آن تصاویر دار زدن نقاشی شده بود، تصاویری که آه از نهاد همه درآورد. این همان روح زمانه‌ی ماست. خالص همان چیزی که در شعرهای بسیار نو، در داستان‌های کوتاه فشرده، در سطر به سطر هر متنی که می‌خوانیم شاهدیم و حالا تصویرگری، ناشیانه به آن وضوح بخشیده. بله ما ترسیده‌ایم. از این همه وضوح دچار وحشت شده‌ایم پس باید کاری بکنیم باید به خود بجنبیم تا ازین زمانه‌ی مخوف فاصله بگیریم. چه تا زمانی که در آن مستغرق باشیم خود بخشی از دست‌های همان تصویرگری هستیم که بر کتاب کودک نقش مرگ می‌زند حالا با هزار کلمه بیاییم این روح نفرین زده‌ی زمانه را در لابه‌لای سطور داستان‌ها و شعرهایمان پنهان کنیم، هزار حرف بی‌ربط و غیرواقعی را دنبال هم بیاوریم تا غرق در آن روح نباشیم در حالی که در آن نفس می‌کشیم از آن تغذیه می‌کنیم و تا فاصله‌ی ذهنی خود را با آن میزان نکنیم همچنان سرنوشت هنرمان همین خواهد بود؛ دروغ و ریاکاری یا وحشت عریان شدن این روح نفرین زده. ما در زمانه‌ای هرز گرفتار شده‌ایم و شاید حرف خوبی نباشد اما چه خوب که بالاخره این زشتی فجیع در قالب کلمات و لغات گم نشد و یکبار عریان جلوی چشممان قرار گرفت و چه بد که در قالب کتابی برای معصوم‌ترین‌ها.
————————————-
* سیرسه Circe نام جادوگری افسانه ای قدیم است که با دارویی معطر و جاودانه اشخاص را بصورت خوک مسخ میکرد.
** با نگاهی آزاد به کتاب مکتبهای ادبی- رضا سید حسینی

شاید هر زنی از همان زمانی که هنوز دخترکی بوده و ذره‌ذره با دنیای بزرگ‌سالی و کلماتش آشنا می‌شده به محض شنیدن واژه روسپی و تعریف آن، در ذهن بخشی از خود را یک روسپی بداند. ترس از روسپی شدن،خود‌به‌خود بیان میلی مبهم به تجربه‌ی واژه است. روسپی همیشه جایی در ذهن دختر بچه دارد. او زنی ست که ماتیک غلیظ می‌زند، موهایش را بور می‌کند و به روی مردهای بیگانه می‌خندد. اما کمتر دختر بچه‌ای با یک روسپی به شکل کلاسیکی که در ذهن دارد مواجه می‌شود پس در اندیشه است که مباد او بزرگ که شد روسپی شود و این ترس تا به بلوغ برسد با او هست. بعد از آن هم به او فکر می‌کند. درباره‌ی دیگران و گاه خودش قضاوت می‌کند. هر چه هست این واژه بیشتر از خود روسپی در ذهن او نقش بسته.
حالا شهری را در نظر بگیرید که یک‌دفعه خیابانی به‌خاطر جنازه‌های روسپیان یافت شده در آن‌جا بر سر زبان‌ها می‌افتد. دخترک ناخودآگاه از آن خیابان می‌ترسد. نه فقط از مرد قاتل که از خود روسپیان هم. از دیدن این‌که جنازه‌ی زنی را ببیند گوشه‌ی بیابانی که بعد قرار است خیابان بشود و آن زن، تصویر کلاسیک ذهن او نباشد، یکی باشد مثل خودش یا کسی باشد بسیار ژولیده‌. نام آن خیابان، به یادبود بوعلی سینا و درمانگاه روان_درمانی آن‌جا، شفا بود اما آن خیابان هم، معنای کلاسیک شفا را نداشت. دختر وقتی به جلد کودکانه‌اش می‌رود از مرد یا مردهای قاتل هم می‌ترسد؛ از کجا معلوم که او را با روسپیبان اشتباه نگیرند و این‌که مرد چطور می‌توانسته آن‌هار ا بشناسد اگر به خانه‌اش نمی‌برده؟ و باز ترس کودکی است که به سراغش می‌آید. ترس‌هایی که در حرف‌های درگوشی مادر با خاله‌هایش شنیده وقتی که دور هم بودند و می‌خواستند از آرایش غلیظ زنی که بین آن‌ها نبود غیبت کنند می‌گفتند “چون روسپیان خودش را درست کرده بود” و ترسی دیگر با قدمتی کمتر؛” از کجا معلوم که همه روسپیان آن‌طور باشند و آن‌ها را با دیگران اشتباه نگیرند؟”
دختر بچه‌ی دیروز حالا می‌دانست که واژه مهم نیست مهم اصل کاری است که یک زن را از دیگر زنان متفاوت می‌کند اما وقتی هر صدای خنده‌ای، هر سر بلند کردنی برای نگاه به دیگری هر رنگ پر رنگی بر چهره، ممکن بود دیگران را به اشتباه بیندازد بی‌آنکه بیندیشد خودبه‌خود سرش پایین افتاد، لبخندهایش محو شد و رنگ‌ها از صورتش کنار رفتند اما حالا می‌دانست فقط این هم نیست. مردی که به دنبال زنان راه می‌افتاد از قضا شامه‌ی تیزی در شناخت شکارش داشت که اشتباه نمی‌کرد و این کار هر کسی نیست مگر کسی که شکارش را بو می‌کند اما چه کسی گفته هیچ گرگی شامه‌اش اشتباه نمی‌کند؟ واژه‌ی شکار در این‌جا لزوما به معنای این نیست که آن زنان حتما باید کشته می‌شده‌اند، کشته‌شدن امری ثانوی است این واژه هشداری است به دیگر زنان که از شکارچی پنهان در شب بگریزند. قاتلی که مقتولانش را نزدیک درمانگاه روانی جا می‌گذاشت در هر جا گداشتنی حس سیری‌ناپذیر خود را از مرگ ضعیف به یاد می‌آورد. هر کدام از آن زنان یادآور ضعف بزرگ او بوده‌اند، ضعف انسان بودن و عدم مقاومتشان در مقابل مرگ و کینه‌شان را به دل می‌گرفت.
مهم نیست که او در توجیه کار خودش دلایل مذهبی بیاورد -که با انطباق بر آموزه‌های مذهبی چندان هم روشش غلط نبوده که در این آموزه‌ها ظاهرا راه بر این کار باز گذاشته شده- اما مهم این است که او تا لحظه‌ی مرگ حتی ضعف خود را پنهان می‌کند آن قدر که برمی‌گردد و به خانم خبرنگار می‌گوید “راستی خانم کریمی! می‌دانی اولین زنی را که کشتم هم نام تو بود؟” زن خبرنگار آن لحظه به‌خود می‌لرزد از توهین بزرگ مرد و دختربچه‌ی دیروز فکر می‌کند که مرد حتی در همان مکان مصاحبه هم به ضعفش می‌اندیشیده و در تمام طول مصاحبه قتل او را در ذهن پیاده می‌کرده. به زن فکر می‌کرده عنوان یک روسپی بالقوه و اگر ان‌جا نبود با دست‌های بسته مقابل خبرنگار شاید او هم یکی از قربیانیانش بود و لبخندی کیفور بر صورتش می‌نشیند وقتی که لحظه‌ی جان کندن را مجسم می‌کند و دختربچه فکر می‌کند که حدسش درست بوده، هر زنی در نظر او و هزاران قاتل خاموش چون او یک روسپی بالقوه است و حذفش ممکن و باز همان ترس لعنتی به سراغش می‌آید.
مرد البته پیش ازین ماشین کشتار بوده. شاید این حرف درستی باشد که جنگ خصوصیات پنهان انسان‌ها رو می‌کند و مردی که در جنگ می‌کشته بعد از جنگ با خاموش شدن ماشین کشتارش، مغزش مختل شده اما این‌ها ارتباطی به آن دختربچه‌ی دیروز ندارد که هم‌چنان از پانهادن به محله‌ی قتلگاه زنان می‌ترسد چرا که می‌ترسد در میان آن چهره‌ها، چهره‌ی خودش یا آشنایی را بیابد. او حتی ازین فکر خود هم می‌ترسد،از چهره‌اش، از زن بودنش، از زیبایی- اگر زیبایی یکی از مشخصه‌های شناخت قاتل‌ها باشد- از فاش شدن خودش و به هزارتوی درون می‌خزد. چون او همیشه یک مقتول بالقوه است و در ذهن کسی که از کنارش می‌گذرد و حرفی را در هوا می‌پراند که می‌تواند قاتل بالقوه‌ای باشد، حتی اگر او هیچ نشانه‌ی کلاسیکی نداشته باشد، حتی اگر حالا دیگر نشانه‌های کلاسیک بی‌رمق شده‌باشند و حتی اگر او در ذهن خود گاه‌به گاهی به آن واژه اندیشیده‌ باشد، واژه‌ی شلاق‌زن که سعی می‌کنیم کمتر بر زبانش آوریم چون از کلمه وحشت داریم بس که واژه‌ی روسپی ،بار سنگین اتهام را بر خود حمل می‌کند و دختربچه می‌اندیشد کاش زن بودن چنین گناه بزرگی نبود و این واژه نه چنان مهیب و غیرمعمول.

از این طنز که بگذریم، ما ایرانی‌ها در هر کجای دنیا که باشیم یک ویژگی داریم که نمی‌دانم منحصر به فرد است یا ملت‌های دیگر هم این ویژگی را دارند و آن عبارت است از عنصر مقاومت. مقاومت برای ما همیشه دستاوردهای مثبت و منفی به همراه داشته پس نمی‌توان گفت که ذاتا این عنصر نیروی مخربی است. مثلا وقتی که اعراب تا آفریقا و حتی اسپانیا رسیده بودند، مدت‌ها از فتح ایران می‌گذشت با این وجود ما ملتی بودیم که در مقابل زبان عرب مقاومت کردیم و توانستیم زبان فارسی را نگه داریم، کاری که مصری‌ها و لیبیایی‌ها و خیلی دیگر ازمردمان مغلوب نتوانستند و درنهایت هم عرب شده و در فرهنگ غالب حل شدند. حالا هم اغلب ازین گله‌مندیم که کلمات عربی در زبان ما زیاد است و زبان پالوده‌ای نداریم غافل از اینکه هر زبانی در مقابل تهاجم یا تبادل فرهنگی ذره ذره کلماتی اززبان غالب را به خود می‌گیرد همان‌طور که الان ناگزیر از کلمات انگلیسی در زبان هستیم و این نه برای ما که برای تمام کشورهای دنیا اتفاق می‌افتد مثلا زبان هندی سرشار از لغات پارسی و انگلیسی با هم است. اما پالوده نبودن زبان یکی از مسائلی است که معمولا در گپ و گفت‌های دوستانه‌ی محافل اهل اندیشه هم مطرح می‌شود.
بگذریم، موضوع بر سر مقاومت بود. همان‌طور که مقاومت جنبه‌های مثبتی برای ما داشته گاه ما را از دیدن و شنیدن آن‌چه تازه و نو است باز داشته. فرقی ندارد که بر چه دین و مسلکی باشیم مهم این است که همواره حالتی تدافعی در مقابل چیزهای تازه به خود می‌گیریم والبته هرکس به طریق ِ خود. وقتی هم که به ناچار یا به دل‌خواه عنصر تازه را می‌پذیریم، برای این که از انگ خوردن پرهیز کنیم، به شکلی نشان می‌دهیم که با برخی ریزه‌کاری‌های آن دچار مشکلیم و نمی‌پذیریم.
تازه‌ترین موردی که در این زمانه، ناخودآگاه در مقابلش عکس‌العمل نشان می‌دهیم، رسانه و همه‌گیر شدن آن است. ما ایرانی‌ها اغلب اهل مطالعه نیستیم. نه فقط این‌که کتاب نمی‌خوانیم بلکه زیاد سری به تورق مجلات هم نداریم. حالا محدودیت و سانسور هم مضاف بر علت شده و بهانه‌مان جور است که چیزی برای خواندن نیست. اما با ورود اینترنت به خانه‌ها معلوم شد که ما می‌توانیم اهل ورق زدن مجلات باشیم همان‌طور که وب‌گردی می‌کنیم اما حاضر نیستیم برای چیزی که می‌خواهیم بخوانیم پول پرداخت کنیم اگر برای اینترنت پول پرداخت می‌کنیم به این دلیل است که از آن استفاده‌های متنوع و گوناگون می‌بریم که سرگرمی هم مثل مطالعه یکی از آن‌هاست. اگر وب را مجله ای بزرگ در نظر بگیریم، می‌توان گفت مجله‌ای است که می توان همه نوع مطلب را با یک بار پرداخت هزینه داشت. اینترنت مجله‌ای است که از مطالب زرد تا جدی را درهر زمینه‌ای دربرمی‌گیرد و برای کسی که دل‌مشغولی‌های زیادی دارد و از قضا زیاد هم اهل مطالعه‌ی مجلات کاغذی نیست، برای تورق کافی است.
اما موضوع به همین جا ختم نمی شود، تمامی اهالی اینترنت در مقابل فضای وب و به‌خصوص صفحات اجتماعی مجازی موضع‌گیری می کنند. مثلا کسی که خودش هم از مطالب زرد و یا بهتر بگویم سرگرم‌کننده و تفریحات توخالی و طنزهای آبکی این‌جور صفحات گاه به گاه استقبال می‌کند، اما در مقابل استقبال دیگران، منفی‌نگر می‌شود و خود را مجزا از سایرین می‌کند و چون بعضی صفحات مجازی به طرز ابلهانه‌ای سطحی است، از آن طریق نتیجه می‌گیرد که جوان‌ها و اغلب کاربران اینترنت سطحی‌اند و البته بدون این‌که خودش را در قلمرو آنان به حساب آورد. من نام این نوع عکس‌العمل را مقاومت در مقابل پدیده‌ی تازه می‌گذارم. مقاومت همیشه در مقابل چیزهای جدید بوده است و همچنین چیزهایی که طرفدار زیادی دارد درست مثل داستان‌های سرگرم کننده یا مجلات زرد که خوانندگان جوان بیشتری به خود جذب می‌کند ونه قشر فرهیخته را و چون تعداد زیادی از افراد را دربرمی‌گیرد بیشتر هم به چشم می‌خورد. اگر ما در کشوری بودیم که رشد مطبوعاتش به شکل عادی بود و محدودیت‌های سیاسی و عرفی بر آن حاکم نبود، بازهم همین عکس العمل‌ها را از سوی افراد مختلفی شاهد بودیم هم‌چنان که درکشورهایی با رشد مناسب مطبوعات، چنین عکس‌العملی هست با این تفاوت که در آن‌جا کسی که خواننده‌ی آن گونه مجلات نیست درباره ی محتوا و خوانندگان آنها اظهارنظر نمی‌کند و درصدد هدایت کسی به راه راست نیست، چون به مرور یاد گرفته‌اند که هر چیزی در جای خود پاسخ گوی نیازافرادی است.
حالا ما که از چنین رشد عادی در مجلات محروم بوده‌، با پدیده‌ای به نام اینترنت مواجه شده ایم. بعد از جریانات سیاسی ناگهان تعداد کاربرانی که از صفحات اجتماعی استفاده می‌کردند افزایش یافت و این افزایش به معنای دستیابی به اخبار بود. کم‌کم این صفحات به پاتوق‌های کوچک سیاسی تبدیل شدند و مکانی برای غرولندهای خودمانی درباره سیاست اما همچنان کارکرد قدیم خود را از دست نداده‌بود و بنابراین کاربران جدید ازین کاربردها هم بنا به سلیقه و علایق خود استفاده نمودند. نتیجه این شد که صفحات اجتماعی و دنیای مجازی به طور کلی آمیزه‌ای از جهان رسانه شد که نه تنها در آن همه‌گونه مطالب جدی و طنز وجود دارد که هر خواننده خود می‌تواند یک خبررسان هم باشد و طبیعی است خبری که او دارد از طریق تحقیق و پروژه‌ی روزنامه‌نگاری به دست نیاورده است بلکه از سایت‌های خبری دیگر یا اشتراک‌گذاری‌های دوستانش به آن رسیده است و ممکن است خبری که منتشر می‌شود یا موردی را که یک کاربر علاقه مندی‌اش را به آن ابراز می‌کند از اساس غلط باشد. این کاربر بیچاره توسط گروهی از کاربران دیگر متهم به سطحی نگری می‌شود، از سوی کسانی که خود اهل هو و جنجالند و همین اتهام را به دیگران هم می‌زنند. منتقدین فراموش می‌کنند معمولا که نه خودشان و نه کسانی که مورد انتقاد آن‌ها هستند، هیچ‌کدام اهل خبر رسانی نیستند، بلکه با این‌کار از دل‌مشغولی‌های خود حرف می‌زنند و وقتی با این هجمه مواجه شوند کم‌کم به پوست خود می‌خزند و همان ذره قدرت ابراز نظری را که در اینترنت به آن دست یافته‌بودند این بار به‌خاطر فشار عرفی خاص چنین فضایی محدود و محدودتر می‌کنند و از آن مهم‌تر دوباره همان روحیه‌ی بدبینی تاریخی به سراغشان خواهد آمد که هر چیزی را بشنو و راه بر حرف زدن خودت ببند به عبارتی سرت را بگیر و برو. منتقدینی که دیگران را به سطحی نگری متهم می‌کنند و از قضا جایگاه بالایی برای خود قائلند از نظر اندیشه‌ورزی،فراموش میکنند که آن‌ها هم به با این‌کار به مجریان مخفی سانسور پیوسته‌اند و بی‌آن‌که خود بدانند در مقابل رسانه موضع می‌گیرند.
در جریان آزاد رسانه‌ای همه‌چیز جای خود‌نمایی دارد از صفحات زرد تا تحلیل‌های سیاسی و … اما خوانندگان به آزادی هم ارج می‌نهند همان‌طور که یاد گرفته‌اند درباره‌ی چیزی که نمی‌دانند دیگران را هنما نباشند و در مقابل دیگران بر عقاید خود پای نفشرند که خطرناک‌ترین دشمنان آزادی انسان‌های معتقد هستند، اعتقاد در معنای کلی آن.
رسانه و رواج آن الان تبدیل به معضل کاربرانی شده که با نگاهی خودبینانه و مطمئن از عقل کل بودن خود درصدند تا به دیگران بیاموزند کدام مطالب را باید خواند و از چه چیز باید صرف نظر کرد. این همان مقاومت منفی‌ایی است که در طول تاریخ به اشکال مختلف در مقابل پدیده‌های جدید از خود نشان داده‌ایم غافل از اینکه هر عنصر تازه‌ای به شکل خاص خود، راهش را باز می‌کند.
عذر خواهم اگر این نوشته طولانی شما را خسته کرد.